โครงการฉางเอ๋อ: จีนกับการสำรวจดวงจันทร์

โครงการสำรวจดวงจันทร์ของจีนตั้งชื่อตามฉางเอ๋อ เทพธิดาแห่งดวงจันทร์ในตำนานจีน และตั้งชื่อรถสำรวจว่ายู่ทู่ (กระต่ายหยก) ซึ่งเป็นกระต่ายของนาง โครงการวางแผนเป็นสามขั้นชัดเจน คือ โคจร ลงจอด และนำตัวอย่างกลับ แล้วต่อยอดสู่การสำรวจขั้วใต้และการส่งมนุษย์

โคจรและลงจอด

• ฉางเอ๋อ 1 และ 2 (ค.ศ. 2007 และ 2010) ยานโคจรที่ทำแผนที่ดวงจันทร์ทั้งดวง ฉางเอ๋อ 2 ยังเดินทางต่อไปถ่ายภาพดาวเคราะห์น้อยโตตาทิสระยะใกล้
• ฉางเอ๋อ 3 (ธันวาคม ค.ศ. 2013) ลงจอดอย่างนุ่มนวลพร้อมรถสำรวจยู่ทู่ เป็นการลงจอดอย่างนุ่มนวลบนดวงจันทร์ครั้งแรกในรอบเกือบ 40 ปี นับจากยานลูนา 24 ของโซเวียตในปี ค.ศ. 1976

ด้านไกลของดวงจันทร์

ดวงจันทร์หันด้านเดียวเข้าหาโลกเสมอ ด้านไกลจึงไม่เคยมีใครลงจอดได้ เพราะยานที่อยู่ด้านนั้นติดต่อกับโลกโดยตรงไม่ได้ จีนแก้ปัญหาด้วยการส่งดาวเทียมถ่ายทอดสัญญาณชื่อเชวี่ยเฉียว (สะพานนกกางเขน) ไปอยู่ในวงโคจรรอบจุดลากรางจ์ L2 ของระบบโลกกับดวงจันทร์ ซึ่งมองเห็นทั้งโลกและด้านไกลของดวงจันทร์ได้พร้อมกัน

วันที่ 3 มกราคม ค.ศ. 2019 ฉางเอ๋อ 4 ลงจอดในหลุมฟอน คาร์มาน ภายในแอ่งขั้วใต้-เอตเคน (South Pole-Aitken basin) แอ่งอุกกาบาตที่ใหญ่และเก่าแก่ที่สุดแห่งหนึ่งในระบบสุริยะ เป็นการลงจอดบนด้านไกลของดวงจันทร์ครั้งแรกของมนุษย์ รถยู่ทู่ 2 ที่ไปด้วยกลายเป็นรถสำรวจที่ทำงานบนดวงจันทร์ได้นานที่สุด และเรดาร์ของมันเห็นชั้นหินใต้พื้นผิวลึกหลายร้อยเมตร ยานยังพาเมล็ดฝ้ายไปงอกในกล่องทดลองปิด เป็นพืชชนิดแรกที่งอกบนดวงจันทร์ แม้จะอยู่ได้เพียงไม่กี่วันเมื่อคืนบนดวงจันทร์มาถึงและอุณหภูมิลดลงจัด

นำตัวอย่างกลับ

• ฉางเอ๋อ 5 (ธันวาคม ค.ศ. 2020) เก็บดินและหินราว 1,731 กรัมจากทะเลพายุ (Oceanus Procellarum) และส่งกลับโลก เป็นตัวอย่างดวงจันทร์ชุดแรกในรอบ 44 ปี หินที่ได้มีอายุราว 2,000 ล้านปี อ่อนกว่าตัวอย่างจากโครงการอะพอลโลมาก แสดงว่าดวงจันทร์ยังมีภูเขาไฟปะทุนานกว่าที่เคยคิด
• ฉางเอ๋อ 6 (มิถุนายน ค.ศ. 2024) ลงจอดในแอ่งขั้วใต้-เอตเคนบนด้านไกล เก็บตัวอย่างราว 1,935 กรัม และส่งกลับมาได้ เป็นตัวอย่างจากด้านไกลของดวงจันทร์ชุดแรก ช่วยไขปริศนาว่าทำไมสองด้านของดวงจันทร์จึงต่างกันมาก ด้านใกล้มีทะเลลาวาสีเข้มกว้างใหญ่ ส่วนด้านไกลเกือบทั้งหมดเป็นที่สูงสีอ่อนเต็มไปด้วยหลุม

ขั้นต่อไป: ขั้วใต้และมนุษย์

ฉางเอ๋อ 7 จะไปสำรวจบริเวณขั้วใต้ของดวงจันทร์ ซึ่งมีหลุมที่แสงอาทิตย์ส่องไม่ถึงตลอดเวลาและอาจมีน้ำแข็งสะสมอยู่ ภารกิจประกอบด้วยยานโคจร ยานลงจอด รถสำรวจ และยานขนาดเล็กที่กระโดดเข้าไปสำรวจในหลุมเงามืดได้ ยานโคจรนำอุปกรณ์วิทยาศาสตร์จากหลายประเทศไปด้วย รวมถึง CE-7 MATCH ซึ่งพัฒนาโดยสถาบันวิจัยดาราศาสตร์แห่งชาติ (สดร.) ร่วมกับมหาวิทยาลัยมหิดล เพื่อวัดอนุภาคพลังงานสูงและสภาพอวกาศรอบดวงจันทร์ เป็นอุปกรณ์วิทยาศาสตร์ชิ้นแรกของไทยที่จะไปถึงดวงจันทร์ การปล่อยยานที่กำหนดไว้ปลายเดือนสิงหาคม ค.ศ. 2026 ถูกเลื่อนออกไปเพราะพายุโซนร้อน และในช่วงที่เขียนบทความนี้ยังรอกำหนดการใหม่ ซึ่งบางรายงานระบุว่าอาจเลื่อนไปถึงปี ค.ศ. 2027

หลังจากนั้นจะเป็นฉางเอ๋อ 8 ซึ่งจะทดลองเทคโนโลยีสำหรับสร้างฐานวิจัยบนดวงจันทร์ร่วมกับนานาชาติ และจีนยังตั้งเป้าส่งนักบินอวกาศไปลงดวงจันทร์ให้ได้ก่อนปี ค.ศ. 2030 ด้วยยานลงจอดชื่อหล่านเยว่ (โอบกอดดวงจันทร์) และยานอวกาศรุ่นใหม่ชื่อเมิ่งโจว (เรือแห่งความฝัน)