หน้าหลัก › บทความดาราศาสตร์ › ปรากฏการณ์
ปรากฏการณ์

วิษุวัตและอายัน: จุดเปลี่ยนของฤดูกาล

Equinoxes and solstices

อัปเดตล่าสุด

ปีละสองครั้งกลางวันกับกลางคืนยาวเกือบเท่ากัน และปีละสองครั้งดวงอาทิตย์ขึ้นไปเหนือหรือใต้สุด สี่วันนี้เป็นหมุดหมายของฤดูกาลมาแต่โบราณ ประเทศไทยยังมีปรากฏการณ์ดวงอาทิตย์ตรงศีรษะที่เมืองหนาวไม่มีวันได้เห็น

แกนหมุนของโลกเอียงจากแนวตั้งฉากกับระนาบวงโคจรราว 23.4 องศา และชี้ไปทิศเดิมเกือบตลอดปี ขณะที่โลกโคจรรอบดวงอาทิตย์ ซีกโลกเหนือจึงหันเข้าหาดวงอาทิตย์ในช่วงหนึ่งของปี และหันออกในอีกช่วงหนึ่ง เมื่อมองจากโลก ดวงอาทิตย์จึงดูเหมือนเลื่อนขึ้นเหนือและลงใต้ตลอดปี เดคลิเนชันของดวงอาทิตย์เปลี่ยนระหว่างราว +23.4° ถึง −23.4°

วิษุวัต: กลางวันเท่ากลางคืน

ราววันที่ 20 มีนาคม (วสันตวิษุวัต) และราววันที่ 23 กันยายน (ศารทวิษุวัต) ดวงอาทิตย์อยู่บนเส้นศูนย์สูตรฟ้าพอดี ทั่วโลกเห็นดวงอาทิตย์ขึ้นทางทิศตะวันออกตรงและตกทางทิศตะวันตกตรง และกลางวันยาวเกือบเท่ากลางคืน ที่ขั้วโลก ดวงอาทิตย์เคลื่อนเลียบขอบฟ้าตลอดวัน วสันตวิษุวัตยังเป็นจุดอ้างอิงของระบบพิกัดท้องฟ้า คือจุดที่ไรต์แอสเซนชันเป็นศูนย์

จริง ๆ แล้ววันวิษุวัตกลางวันยาวกว่ากลางคืนเล็กน้อย ราว 6 ถึง 10 นาที เพราะนิยามเวลาขึ้นตกใช้ขอบบนของดวงอาทิตย์ และบรรยากาศหักเหแสงให้ดวงอาทิตย์ดูสูงกว่าจริง

อายัน: ดวงอาทิตย์ไปเหนือหรือใต้สุด

ที่กรุงเทพฯ ซึ่งอยู่ใกล้เส้นศูนย์สูตร ความยาวกลางวันตลอดปีเปลี่ยนไม่มาก ราว 11 ชั่วโมงครึ่งในเหมายัน ถึงราว 12 ชั่วโมงครึ่งในครีษมายัน ขณะที่ลอนดอนต่างกันถึงราว 8 ชั่วโมงกับ 16 ชั่วโมง

มุมเงยของดวงอาทิตย์ตอนเที่ยง

สำหรับผู้สังเกตที่ละติจูด \phi ในวันที่ดวงอาทิตย์มีเดคลิเนชัน \delta มุมเงยตอนเที่ยงคือ

h_{\text{เที่ยง}} = 90^\circ - |\phi - \delta|

มุมเงยตอนเที่ยงขึ้นกับว่าเราอยู่ห่างจากละติจูดที่ดวงอาทิตย์ตั้งฉากในวันนั้นกี่องศา ยิ่งห่างมาก ดวงอาทิตย์ตอนเที่ยงยิ่งอยู่ต่ำ

ที่กรุงเทพฯ (ละติจูดราว 13.7° เหนือ) ในวันเหมายัน ดวงอาทิตย์ตอนเที่ยงอยู่สูงเพียงราว 53° (90^\circ-(13.7^\circ+23.4^\circ)) ทางทิศใต้ ในวันวิษุวัตสูงราว 76°

ดวงอาทิตย์ตั้งฉาก: ปรากฏการณ์ของเขตร้อน

ในพื้นที่ระหว่างเส้นทรอปิกทั้งสอง ดวงอาทิตย์ขึ้นไปอยู่ตรงศีรษะพอดีได้ปีละสองครั้ง คือวันที่เดคลิเนชันของดวงอาทิตย์เท่ากับละติจูดของสถานที่ เงาของเสาที่ตั้งตรงจะหายไปตอนเที่ยงตามเวลาท้องถิ่น ที่กรุงเทพฯ เกิดราวปลายเดือนเมษายนและกลางเดือนสิงหาคม ประเทศไทยแต่ละจังหวัดเกิดในวันต่างกัน จังหวัดทางใต้เกิดก่อนในช่วงต้นปี และหลังในช่วงปลายปี ในวันนั้นแสงอาทิตย์ส่องลงก้นบ่อน้ำลึกได้ ผู้คนในเมืองหนาวอย่างยุโรปไม่มีวันได้เห็นปรากฏการณ์นี้

ความเข้าใจผิดที่พบบ่อยฤดูร้อนไม่ได้เกิดเพราะโลกเข้าใกล้ดวงอาทิตย์ โลกอยู่ใกล้ดวงอาทิตย์ที่สุดราวต้นเดือนมกราคม ซึ่งเป็นฤดูหนาวของซีกโลกเหนือ ฤดูกาลเกิดจากความเอียงของแกนโลกที่ทำให้มุมของแสงอาทิตย์และความยาวกลางวันเปลี่ยนไป
เปิดในเว็บไซต์ NewTutorAstronomy ›

คำศัพท์ในบทความนี้

บทความที่เกี่ยวข้อง