กลุ่มดาว 88 กลุ่ม: แผนที่ท้องฟ้าของมนุษย์

มนุษย์ทุกวัฒนธรรมมองท้องฟ้าแล้วเห็นรูปภาพ ทั้งวีรบุรุษ สัตว์ และสิ่งของ กลุ่มดาวช่วยจดจำดาว บอกฤดูกาลสำหรับการเพาะปลูก และนำทางในการเดินเรือ

กลุ่มดาวที่เป็นทางการ

กลุ่มดาวที่ใช้กันในทางวิทยาศาสตร์ส่วนใหญ่สืบทอดมาจากรายชื่อ 48 กลุ่มของ ปโตเลมี นักดาราศาสตร์ชาวกรีกในอียิปต์เมื่อราวคริสต์ศตวรรษที่ 2 ซึ่งมีรากจากเมโสโปเตเมียโบราณ ท้องฟ้าซีกใต้ที่ชาวกรีกมองไม่เห็นได้รับกลุ่มดาวใหม่จากนักเดินเรือและนักดาราศาสตร์ยุโรปในคริสต์ศตวรรษที่ 16 ถึง 18 ในปี ค.ศ. 1922 สหพันธ์ดาราศาสตร์สากล (IAU) รับรองกลุ่มดาว 88 กลุ่ม และในปี ค.ศ. 1930 กำหนดเส้นแบ่งเขตที่ชัดเจน ทุกจุดบนท้องฟ้าจึงอยู่ในกลุ่มดาวใดกลุ่มดาวหนึ่งเพียงกลุ่มเดียว เหมือนทุกจุดบนแผนที่อยู่ในประเทศใดประเทศหนึ่ง

กลุ่มดาวกับดาวเรียงรูป

รูปที่คนทั่วไปรู้จักบางรูปไม่ใช่กลุ่มดาวที่เป็นทางการ แต่เป็นส่วนหนึ่งของกลุ่มดาว เรียกว่าดาวเรียงรูป เช่น กระบวยใหญ่ (ดาวจระเข้ของไทย) เป็นส่วนหนึ่งของกลุ่มดาวหมีใหญ่ ส่วนสามเหลี่ยมฤดูร้อนประกอบด้วยดาวสว่างจากสามกลุ่มดาว

ดาวในกลุ่มเดียวกันไม่ได้อยู่ใกล้กัน

ดาวในกลุ่มดาวเดียวกันมักอยู่ห่างจากเราต่างกันมาก เพียงแต่บังเอิญอยู่ในทิศใกล้กัน เช่น ในกลุ่มดาวนายพราน ดาวบีเทลจุสห่างราว 550 ปีแสง ดาวไรเจลราว 860 ปีแสง และดาวในเข็มขัดนายพรานห่างราว 1,200 ถึง 2,000 ปีแสง ถ้ามองจากที่อื่นในดาราจักร รูปเหล่านี้จะผิดรูปไปทั้งหมด และเพราะดาวแต่ละดวงเคลื่อนที่ในอวกาศ รูปกลุ่มดาวก็ค่อย ๆ เปลี่ยนไปตามเวลา หลายหมื่นปีข้างหน้า กระบวยใหญ่จะเสียรูปไปจนจำไม่ได้

กลุ่มดาวในวัฒนธรรมไทย

คนไทยมีชื่อเรียกกลุ่มดาวเป็นของตัวเองมาแต่โบราณ ซึ่งมักไม่ตรงกับกลุ่มดาวสากล เช่น

• ดาวจระเข้ คือกระบวยใหญ่ในกลุ่มดาวหมีใหญ่
• ดาวไถ คือดาวสามดวงในเข็มขัดนายพรานกับดาวใกล้เคียง
• ดาวลูกไก่ คือกระจุกดาวเปิดพลีอะดีส ในกลุ่มดาววัว
• ดาวกางเขน คือกลุ่มดาวกางเขนใต้ ซึ่งเห็นได้จากประเทศไทยต่ำ ๆ ทางทิศใต้ในช่วงต้นปี
• ดาวแมงป่อง ตรงกับกลุ่มดาวแมงป่องสากล

ดาวในแต่ละฤดู

เพราะโลกโคจรรอบดวงอาทิตย์ ในแต่ละฤดูเราเห็นกลุ่มดาวคนละชุดในยามค่ำ ช่วงหน้าหนาว (ธันวาคมถึงกุมภาพันธ์) กลุ่มดาวนายพราน วัว และสุนัขใหญ่เด่นที่สุด ช่วงหน้าร้อนถึงต้นฤดูฝน กลุ่มดาวแมงป่องและคนยิงธนูเด่นทางทิศใต้ พร้อมกับแถบทางช้างเผือกที่สว่างที่สุด