อุกกาบาต: ชิ้นส่วนจากอวกาศที่จับต้องได้

ศัพท์สามคำที่มักสับสนกัน คือสะเก็ดดาว (meteoroid) ซึ่งเป็นก้อนหินหรือโลหะในอวกาศ เมื่อพุ่งเข้าสู่บรรยากาศและเสียดสีจนเกิดแสงวาบเรียกว่าดาวตก (meteor) และถ้ามีส่วนที่เหลือรอดตกถึงพื้นจะเรียกว่าอุกกาบาต (meteorite) ทุกวันมีวัสดุจากอวกาศตกสู่โลกหลายสิบตัน ส่วนใหญ่เป็นฝุ่นละเอียด

ชนิดของอุกกาบาต

• คอนไดรต์ พบมากที่สุด ราว 86% ของอุกกาบาตที่เห็นตก เป็นหินที่ไม่เคยหลอมละลาย มีเม็ดกลมเล็ก ๆ ที่เรียกว่าคอนดรูลฝังอยู่ เม็ดเหล่านี้เคยเป็นหยดหินหลอมเหลวที่ลอยอยู่ในจานรอบดวงอาทิตย์อายุน้อย คอนไดรต์จึงเป็นวัสดุดั้งเดิมที่สุดจากยุคกำเนิดระบบสุริยะ
• คอนไดรต์คาร์บอน กลุ่มย่อยที่มีน้ำและสารประกอบคาร์บอน รวมถึงกรดอะมิโนหลายสิบชนิด อุกกาบาตเมอร์ชิสันที่ตกในออสเตรเลียปี ค.ศ. 1969 เป็นตัวอย่างที่มีชื่อเสียง บางส่วนมีเม็ดฝุ่นที่เก่ากว่าระบบสุริยะเสียอีก ซึ่งเกิดในดาวฤกษ์รุ่นก่อน
• อะคอนไดรต์ หินที่เคยหลอมละลายแล้ว มาจากดาวเคราะห์น้อยขนาดใหญ่ที่แยกชั้นเป็นแกนและเปลือก รวมทั้งหินจากดาวอังคารและดวงจันทร์ที่ถูกการชนครั้งใหญ่เหวี่ยงออกมา
• อุกกาบาตเหล็ก เป็นโลหะเหล็กผสมนิกเกิล มาจากแกนของดาวเคราะห์น้อยที่แตกออก เมื่อตัดและกัดผิวด้วยกรดจะเห็นลายผลึกที่เรียกว่าลายวิดมันชเตทเทน ซึ่งเกิดจากการเย็นตัวช้ามาก ราวไม่กี่องศาต่อล้านปี
• อุกกาบาตเหล็กปนหิน ผสมกันระหว่างโลหะกับแร่ เช่น พัลลาไซต์ที่มีผลึกโอลิวีนสีเขียวในเนื้อโลหะ

นาฬิกาที่เก่าแก่ที่สุด

การวัดไอโซโทปกัมมันตรังสีในส่วนประกอบที่เก่าที่สุดของอุกกาบาต ซึ่งเป็นเม็ดแร่ที่อุดมด้วยแคลเซียมและอะลูมิเนียม ให้อายุราว 4,567 ล้านปี ตัวเลขนี้ถือเป็นอายุของระบบสุริยะ เก่ากว่าหินที่เก่าที่สุดบนโลกหลายร้อยล้านปี เพราะเปลือกโลกถูกหมุนเวียนทำลายด้วยการเคลื่อนตัวของแผ่นเปลือกโลกตลอดเวลา

เหตุการณ์ที่มีชื่อเสียง

• ทังกุสกา ปี ค.ศ. 1908 วัตถุขนาดหลายสิบเมตรระเบิดกลางอากาศเหนือไซบีเรีย โค่นต้นไม้ราว 80 ล้านต้นในพื้นที่กว่าสองพันตารางกิโลเมตร
• เชเลียบินสค์ ปี ค.ศ. 2013 ดาวเคราะห์น้อยขนาดราว 18 เมตรระเบิดเหนือรัสเซีย คลื่นกระแทกทำให้กระจกแตกในเมือง ผู้บาดเจ็บกว่าหนึ่งพันคน ส่วนใหญ่จากเศษกระจก
• ชิกซูลุบ ราว 66 ล้านปีก่อน ดาวเคราะห์น้อยขนาดราว 10 กิโลเมตรชนโลกบริเวณคาบสมุทรยูกาตัง ประเทศเม็กซิโก เป็นสาเหตุหลักของการสูญพันธุ์ของไดโนเสาร์

ถ้าพบหินที่สงสัยว่าเป็นอุกกาบาต

อุกกาบาตส่วนใหญ่หนักกว่าหินทั่วไปขนาดเท่ากัน มักมีเปลือกบาง ๆ สีดำจากการหลอมตอนผ่านบรรยากาศ และส่วนใหญ่ดูดแม่เหล็กได้เพราะมีเหล็ก แต่หินบนโลกหลายชนิดก็มีลักษณะคล้ายกัน การยืนยันต้องส่งให้ผู้เชี่ยวชาญตรวจองค์ประกอบทางเคมี